Εικόνες μιας άλλης Αθήνας στο Μπενάκη

• Εκθεση φωτογραφιών του Τζ. Ρόμπερτσον από το 1853 και 1854

• Μαρία Θερμού, ΤΟ ΒΗΜΑ:  22/06/2011

Ο ναός της Αθηνάς Νίκης στην Ακρόπολη όπως ήταν τη δεκαετία του 1850

Οι φουστανελοφόροι που ποζάρουν ανάμεσα στα μνημεία, οι φύλακες και οι επισκέπτες που ξεχωρίζουν από τα δυτικά τους ρούχα και τα ίδια τα ερείπια σε μορφή αλλιώτικη από τη σημερινή, όπως διασώθηκαν μέσα στο χρόνο ή όπως ήταν, μόλις ήρθαν στο φως από τις πρώτες ανασκαφές. Αυτές οι φωτογραφίες που ο Τζέιμς Ρόμπερτσον, χαράκτης και φωτογράφος τράβηξε στην Ελλάδα ανάμεσα στο 1853 και 1854, ένα εξαιρετικό σύνολο από σπάνια δείγματα της πρώιμης φωτογραφικής τέχνης παρουσιάζονται από τις 27 Ιουνίου στο Μουσείο Μπενάκη (Κεντρικό κτίριο) σε μία έκθεση που αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο του παρελθόντος.

«Τζέιμς Ρόμπερτσον. Φωτογραφίες Ελληνικών Αρχαιοτήτων, 1853-1854» είναι ο τίτλος της και όπως έχουν ως θέμα τις ελληνικές αρχαιότητες συνιστούν ένα μοναδικό αρχείο οπτικών μαρτυριών για τη δραματική κατάσταση που περιήλθαν τα μνημεία από τις λεηλασίες και τους βανδαλισμούς κατά την οθωμανική κυριαρχία. Επιπλέον σήμερα, συμβάλλουν στο έργο της προστασίας τους από τις σύγχρονες απειλές, καθώς αποτελούν πλέον βοήθημα τεκμηρίωσης.

 

Το στέγαστρο άργησε 13 χρόνια.

• ΘΥΜΗΘΗΚΑΝ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟΝ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΣΤΗΝ ΡΗΓΙΛΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΤΕΓΑΖΟΥΝ ΜΕ 4,5 ΕΚΑΤ. ΕΥΡΩ

Χρειάστηκε να περάσουν 13 χρόνια για να… κληρώσει το λαχείο για έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Αθήνας, που βρίσκεται μόλις 300 μ. από τη Βουλή των Ελλήνων: το Λύκειον του Αριστοτέλους. Και παρά την οικονομική κρίση, βρέθηκαν μέσω χορηγίας του Οργανισμού Προγνωστικών Αγώνων Ποδοσφαίρου (ΟΠΑΠ) τα 4,5 εκατ. ευρώ που απαιτούνται για να κατασκευαστεί επιτέλους το στέγαστρο που θα προστατεύσει τη φιλοσοφική σχολή που ίδρυσε ο δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 335 π.Χ. Στο ίδιο έργο εντάσσεται και η ενοποίηση του Λυκείου με τον περιβάλλοντα χώρο του Βυζαντινού Μουσείου, ώστε να δημιουργηθεί ένα αρχαιολογικό πάρκο έκτασης 36 στρεμμάτων.

Οι πόρτες δεν θα ανοίξουν ωστόσο αμέσως για το κοινό- παρά το γεγονός ότι ο περίφημος, έκτασης 11 στρεμμάτων, αρχαιολογικός χώρος μένει απρόσιτος από τη στιγμή της ανακάλυψής του (1996) – καθώς στην καλύτερη περίπτωση οι εργασίες θα αρχίσουν το 2010 και για την ολοκλήρωσή τους απαιτείται τουλάχιστον ένας και πλέον χρόνος, όπως ανακοίνωσε χθες ο υπουργός Πολιτισμού, Αντώνης Σαμαράς.

Το κρυφτούλι με τη χρηματοδότηση για τη μελέτη του μοντέρνου τοξωτού στεγάστρου από μέταλλο που θα καλύπτει την «καρδιά» του Γυμνασίου του Λυκείου του Αριστοτέλη, την Παλαίστρα (50×48 μ.), αρχίζει από το 2003. Στο παρελθόν τα χρήματα που εξασφαλίζονταν άλλοτε κατέληγαν σε λογαριασμό άλλων έργων και άλλοτε δεν εκταμιεύονταν, με αποτέλεσμα το ΥΠΠΟ να μην μπορεί να πληρώσει τη μελέτη εφαρμογής για να υλοποιηθεί ο διαγωνισμός κατασκευής του στεγάστρου (η μελέτη υπογράφεται από τα γραφεία Καραδήμου, Γαντέ και Τριπιδάκη).

Ο κώδωνας του κινδύνου για την τύχη των αρχαιοτήτων στο μεταξύ χτυπούσε επίμονα από τον Φεβρουάριο του 1997. «Τα θεμέλια της Παλαίστρας κινδυνεύουν επειδή είναι κατασκευασμένα από ακατέργαστους λίθους και λάσπη ως συνδετικό υλικό και γιατί βρίσκονται σε φυσική κοιλότητα του εδάφους, στις υπώρειες του Λυκαβηττού, όπου συγκεντρώνονται τα νερά της βροχής. Και τα τρία μικρά προσωρινά στέγαστρα που καλύπτουν τα πιο ευπαθή σημεία της ανασκαφής, οι τρεις αντλίες, τα αντιπλημμυρικά έργα, οι στερεώσεις, οι καθαρισμοί και οι εργασίες συντήρησης δεν αρκούν για να αντικαταστήσουν το μόνιμο στέγαστρο» εξηγεί στα «ΝΕΑ» η προϊσταμένη της ΚΣΤ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, αρχαιολόγος Έφη Λυγκούρη, η οποία αποκάλυψε την «καρδιά» του Γυμνασίου του Λυκείου, την Παλαίστρα, στον χώρο όπου επρόκειτο να ανεγερθεί το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Γουλανδρή.

Τη λύση στο πρόβλημα του στεγάστρου που χρόνιζε έδωσε η χορηγία του ΟΠΑΠ, που μέχρι πέρυσι τροφοδοτούσε το υπουργείο Πολιτισμού μέσω του περιβόητου ειδικού λογαριασμού ο οποίος καταργήθηκε για λόγους διαφάνειας. Τόσο ο ΟΠΑΠ όσο και το ΥΠΠΟ, ωστόσο, υποστηρίζουν πως η χορηγία δεν αποτελεί εναλλακτική λύση του ειδικού λογαριασμού αλλά πρωτοβουλία του Οργανισμού στο πλαίσιο της χορηγικής πολιτικής του.

4,5 εκατ. ευρώ εν μέσω οικονομικής κρίσης έρχονται να στεγάσουν το Λύκειον του Αριστοτέλους 13 χρόνια μετά την ανακάλυψή του στην καρδιά της Αθήνας

• Με μια ματιά

Το Γυμνάσιο του Λυκείου λειτουργούσε από τον 6ο αι π.Χ. και θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα της Αθήνας. Χρησιμοποιήθηκε μέχρι και τον 4ο αιώνα μ.Χ., οπότε και εγκαταλείφθηκε. Το 335 π.Χ. ιδρύει στον χώρο του Γυμνασίου ο Αριστοτέλης τη φιλοσοφική σχολή του. Αποτελούσε χώρο εκγύμνασης των Αθηναίων εφήβων στα όπλα. Έχει πάρει το όνομά του από το Ιερό του Λυκείου Απόλλωνος. Σήμερα σώζονται τα θεμέλια της Παλαίστρας με την κεντρική αυλή και βοηθητικές δεξαμενές που χρονολογούνται στον 4ο αιώνα π.Χ., ενώ ένα μέρος της «κόβεται» από το Ωδείο Αθηνών.

• Της Μαίρης Αδαμοπούλου, ΤΑ ΝΕΑ: Πέμπτη 30 Απριλίου 2009

 

Αρχαιολογικό πάρκο στην περιοχή του Λυκείου του Αριστοτέλη

• Νέο πνεύμονα πρασίνου θα αποκτήσει η Αθήνα, ως το 2011, με την ενοποίηση χώρων και τη δημιουργία αρχαιολογικού πάρκου στην περιοχή του Λυκείου του Αριστοτέλη.
• Ένας αδιαμόρφωτος, έως σήμερα, αρχαιολογικός χώρος στην καρδιά της Αθήνας, θα μετατραπεί σύντομα σε πνεύμονα πράσινου με την ενοποίηση χώρων και τη δημιουργία αρχαιολογικού πάρκου.

Ειδικότερα, το Λύκειο του Αριστοτέλη, χώρος που συνδέεται με τη διδασκαλία του αρχαίου φιλοσόφου και τη λειτουργία της Σχολής του, της λεγόμενης Περιπατητικής Σχολής της Αθήνας, αποκτά στέγαστρο προστασίας αρχαιοτήτων, στο χώρο της Παλαίστρας, και με μια γενναιόδωρη χορηγία από τον ΟΠΑΠ, ύψους 4,5 εκατομμυρίων ευρώ, μεταμορφώνεται σε Αρχαιολογικό Περίπατο.

Δυσκολίες στην κατασκευή του στεγάστρου, οι οποίες χρονολογούνται από το 1996, κρατούσαν το χώρο «νεκρό» για τους Αθηναίους και τους επισκέπτες της πόλης. Όπως ανακοίνωσε σήμερα ο υπουργός Πολιτισμού, Αντώνης Σαμαράς, «36 στρέμματα αρχαιολογικού χώρου, συνδυασμένου με πράσινο, συνδέουν τον αστικό με τον αρχαιολογικό χώρο και τη σύγχρονη Αθήνα με την αρχαία πόλη», θα παραδοθούν σύντομα στους πολίτες, γιατί «ο πολιτισμός δεν αφορά μόνο τις αρχαιότητες, αλλά και το περιβάλλον στο οποίο ζούμε».

Η μελέτη, που θα υλοποιηθεί, έχει εκπονηθεί από το 2002 και προβλέπει την κατασκευή ανοιχτής μόνιμης στέγασης του μνημείου και διαμόρφωση του αρχαιολογικού χώρου, καθώς επίσης και την ενοποίηση με τον παρακείμενο περιβάλλοντα χώρο του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου.

Στην παρουσίαση του σημαντικού έργου, που αναμένεται να ξεκινήσει το 2010 και να ολοκληρωθεί σε περίπου ενάμιση χρόνο, παραβρέθηκε και ο πρόεδρος του ΟΠΑΠ, Κ. Χατζηεμμανουήλ, ο οποίος αναφέρθηκε στο ποσό της χορηγίας.

Για τον υπουργό Πολιτισμού, η φιλοσοφία του έργου αυτού εμπεριέχει τρεις διαστάσεις, οι οποίες, όπως τόνισε ο ίδιος, διαπνέουν τη σημερινή πολιτική του ΥΠΠΟ: Οικονομία στη διαχείριση των πόρων, οικουμενικότητα του ελληνικού πολιτισμού, οικολογική διάσταση της πολιτιστικής πολιτικής.

 

Συνωστισμός στον Ρέντη των Αρχαίων Αθηναίων. Εντυπωσιακά κτίσματα, δρόμους, δεξαμενές και τάφους έφεραν στο φως ανασκαφές δίπλα στον Κηφισό

Ήταν η έπαυλη ενός σπουδαίου αθηναίου άρχοντα της αρχαιότητας του 8ου7ου αιώνα π.Χ.; Ή μήπως ήταν ένα ιερό; Οι εντυπωσιακά μεγάλες διαστάσεις του κτιρίου που ήρθε στο φως στην περιοχή του Ρέντη, η επιμελημένη τοιχοποιία του, η διάταξη των δωματίων γύρω από μια κεντρική αυλή και άλλα χαρακτηριστικά «δείχνουν» την κατοικία ενός σημαντικού προσώπου. Από την άλλη ένα ενδιαφέρον εύρημα, συγκεκριμένα η επιγραφή ΤΩ ΔΙΟΝΥΣ, η οποία είναι χαραγμένη στη λαβή ενός αγγείου (κανθάρου) της ρωμαϊκής εποχής προκαλεί την υπόθεση πιθανής λατρείας του Διονύσου. Η πραγματική χρήση του κτιρίου, το οποίο ανασκάφηκε δίπλα στη γέφυρα του Κηφισού, μένει να αποδειχθεί, όπως αναφέρει ο αρχαιολόγος της ΚΣΤ΄ Εφορείας Αρχαιοτήτων κ. Γιάννης Συρόπουλος, ο οποίος διενήργησε την ανασκαφή. Στην ανακοίνωση πάντως που έγινε στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης γνωστοποιήθηκαν και άλλα ευρήματα από την ίδια ανασκαφή: ένας αρχαίος δρόμος της κλασικής εποχής, ιδιαίτερα σημαντικός στην αρχαιότητα, παρόδια κτίσματα με δεξαμενές και συστάδα τάφων. Εν τέλει αυτή η περιοχή δίπλα στο ποτάμι, που σήμερα ορίζεται από τις οδούς Πειραιώς, Φαλήρου και Φλέμινγκ, παρουσίαζε μεγάλο συνωστισμό και στην αρχαιότητα.

Επιφάνεια 260 τ.μ. είχε το κτίριο, το οποίο διέθετε και περίβολο που θα πρέπει να ξεπερνούσε σε ύψος το 1,50 μ. Ηταν απαραίτητος για την προστασία του κτιρίου από τις πλημμύρες του Κηφισού, αλλά οριοθετούσε και την ιδιοκτησία. Τρία δωμάτια αναπτύσσονταν γύρω από το αίθριο του οικοδομήματος και όλα είχαν στις πλευρές τους λίθινα θρανία (ή πάγκους εργασίας), στο μεγαλύτερο μάλιστα από αυτά βρέθηκαν υφαντικά βάρη και σφονδύλια, καθώς και στρώμα καμένου χώματος πάχους 25 εκατοστών το οποίο, όπως λέει ο κ. Συρόπουλος, πιθανόν να προήλθε από την κατάρρευση της στέγης εξαιτίας πυρκαϊάς. Στο κέντρο του αιθρίου υπήρχε εστία, ενώ το κτίριο είχε και σύστημα αποστράγγισης ομβρίων υδάτων. Στα ευρήματα εκτός από την κεραμική περιλαμβάνονταν μολύβδινες βολίδες από σφενδόνη, χάλκινες αιχμές βελών, χάλκινα καρφιά, πολλά νομίσματα, κ.ά.

Νοτίως του κτιρίου ήρθε στο φως και το τμήμα, μήκους 120 μ., μιας αμαξιτής οδού με πορεία από Δυσμάς προς Ανατολάς και με ίχνη από αμαξοτροχιές να διασώζονται ακόμη. Εκτός από τα κτίσματα με δεξαμενές που την πλαισίωναν, αποκαλύφθηκε και συστάδα τάφων: ένα βάθρο, δύο ταφές σε αγγεία, ένας λακκοειδής τάφος και ένας κεραμοσκεπής τάφος, καθώς και δύο πυρές, εκ των οποίων η μία (κάτω από το βάθρο) περιείχε μια λίθινη κάλπη και δύο αμφορείς με τα καμένα οστά. Τα ευρήματα εξάλλου ήταν πολλά αγγεία (πυξίδα και σκυφίδιο, φιαλίδια), χάντρες από υαλόμαζα και ένα κάτοπτρο.

«Τα ευρήματα συνηγορούν στην άποψη ότι πρόκειται πιθανότατα για τον κύριο δρόμο που συνέδεε τον Πειραιά με την Αθήνα με το βόρειο σκέλος των Μακρών Τειχών» όπως είπε ο κ. Συρόπουλος. Για να προσθέσει ότι«σε κάθε περίπτωση η ανεύρεση αυτού του μεγάλου κτιρίου δηλώνει την ύπαρξη μιας ιδιαίτερα σημαντικής εγκατάστασης στην περιοχή αυτή τη χρονική περίοδο. Μια περίοδο που φαίνεται ότι άρχισαν να σχηματίζονται οι κώμες, που στη συνέχεια αποτέλεσαν τους δήμους, το τετράκωμο, ένας από τους οποίους ήταν και ο Δήμος της Ξυπέτης».

• ΜΑΡΙΑ ΘΕΡΜΟΥ | TO BHMA, Τρίτη 7 Απριλίου 2009

 

Η νέα Αθήνα στο Φάληρο διά χειρός Ρέντσο Πιάνο

Το Σάββατο το μεσημέρι δημοσιογράφοι και υψηλοί προσκεκλημένοι του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» ανέμεναν με αγωνία από τον διάσημο Ιταλό αρχιτέκτονα Ρέντσο Πιάνο την αποκάλυψη των σχεδίων του για τα νέα κτίρια της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας και της Εθνικής Λυρικής στο Δέλτα Φαλήρου. Λίγες ώρες αργότερα, ήταν κυρίαρχη η αίσθηση ότι ο Ιταλός σταρ δεν σχεδιάζει απλά δύο κτίρια υψηλής αισθητικής, απολύτως απαραίτητα για την Αθήνα του 21ου αιώνα, αλλά επιχειρεί μια βαθιά τομή στο αθηναϊκό τοπίο.

«Θέλουμε να ξαναδώσουμε πίσω στην πόλη τη θέα προς τη θάλασσα», ήταν από τα πρώτα λόγια του Ρέντσο Πιάνο μπροστά σ’ ένα ανυπόμονο ακροατήριο με πολλούς επισήμους (Κ. Καραμανλής, Κων. Μητσοτάκης, Νικ. Κακλαμάνης, Αντ. Σαμαράς, Α. Σπηλιωτόπουλος, Λ. Ζαγορίτης, Μ. Βαρβιτσιώτης, κ.ά). Σε αυτά τα λόγια κρύβεται ολόκληρη η κεντρική ιδέα του Ρέντσο Πιάνο και της ομάδας του για το project της Αθήνας που θα γίνει πραγματικότητα μέχρι το 2015 χάρη στη γενναιόδωρη δωρεά του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος». Ο Πιάνο επέμεινε πολλές φορές στη διάρκεια της ομιλίας του στο γεγονός ότι αυτή τη στιγμή έχουμε στα χέρια μας μόνο την «ιδέα» (concept design) και τίποτα περισσότερο. Η οριστική μελέτη θα είναι έτοιμη το καλοκαίρι και οι εργασίες αναμένεται να αρχίσουν το 2011.

Δεν παρουσιάστηκαν λοιπόν μακέτες των κτιρίων, μόνο κατόψεις και τομές του κτιριακού συγκροτήματος, και, φυσικά, το μάστερ πλαν για την έκταση των 166 στρεμμάτων που θα καταλαμβάνει το νέο πάρκο της Αθήνας, ένας δεύτερος Εθνικός Κήπος στην απόληξη της λεωφόρου Συγγρού. Αλλά ήταν αρκετά για να καταλάβουμε τι έχει στο μυαλό του ο Ιταλός αρχιτέκτονας. Αρχίζοντας από το τελευταίο μέτωπο κτιρίων της Καλλιθέας διαμορφώνει έναν κλιμακωτό λόφο που υψώνεται μέχρι το τέλος του πάρκου, τοποθετώντας το ενιαίο συγκρότημα της Βιβλιοθήκης και της Λυρικής Σκηνής στο νοτιοανατολικό άκρο του οικοπέδου. Η μικρή κλίση πετυχαίνει δύο βασικούς στόχους της προμελέτης: το τέλος του περιπάτου αποκαλύπτει ένα θεαματικό belvedere προς τη θάλασσα, παρακάμπτοντας το οπτικό (και πραγματικό) εμπόδιο των οδικών αξόνων που χωρίζουν το πάρκο από την ακτογραμμή του Φαλήρου, και εγκιβωτίζει σημαντικό μέρος του κτιριακού όγκου κάτω από το πάρκο. Ετσι, το κτιριακό συγκρότημα θα ξεπροβάλλει κυριολεκτικά μέσα από τη γη με αιχμή το Αναγνωστήριο της Βιβλιοθήκης, το Reading Room, μια «ιπτάμενη» κουπαστή από γυαλί που θα αγναντεύει τη θάλασσα. Το κτίριο δεν θα είναι καλυμμένο με πράσινο μόνο όσο βρίσκεται κάτω από τη γη. Οταν ολοκληρωθεί θα διαθέτει μια από τις μεγαλύτερες πράσινες επιφάνειες της Ευρώπης: σειρές αλλεπάλληλων και διασυνδεδεμένων βολταϊκών κυψελών θα καλύπτουν τις ενεργειακές ανάγκες του συγκροτήματος, αξιοποιώντας τις πράσινες πηγές ηλιακής και αιολικής ενέργειας. Η ενιαία στέγη θα ενοποιεί αισθητικά και λειτουργικά τα συγκροτήματα της Βιβλιοθήκης και της Λυρικής Σκηνής τα οποία σε κάτοψη σχηματίζουν ένα μεγάλο Π. Δεύτερο σημαντικό ενοποιητικό στοιχείο η πλάζα, μια σύγχρονη εκδοχή της αρχαιοελληνικής αγοράς που θα συγκεντρώνει δραστηριότητες πολύ πέρα από αυτές καθεαυτές των δύο οργανισμών. Ηταν ξεκάθαρο ότι ο Ρέντσο Πιάνο οραματίζεται στο Φάληρο ένα νέο αστικό κέντρο, «ένα μέρος για όλους», μια εξέλιξη της πρώτης ιδέας που υλοποίησε σχεδόν τριάντα χρόνια πίσω και μαζί με τον Ρίτσαρντ Ρότζερς στην περίπτωση του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού στο Παρίσι.

Ο Ρέντσο Πιάνο ύμνησε πολλές φορές το φως, το μελτέμι και τη θάλασσα της Αθήνας. Τόσο το μεσημέρι στο Ζάππειο, όσο και το ίδιο απόγευμα στο Μέγαρο Μουσικής. Και φέρνει το νερό εκεί που ήταν πριν τις αλλεπάλληλες επιχωματώσεις, σε ανάμνηση της αρχαίας τοπιογραφίας: δημιουργεί ένα κανάλι, παράλληλα με την Εσπλανάδα, ένας επιπλέον πόλος έλξης για τους μελλοντικούς χρήστες του πάρκου που παράλληλα θα λειτουργεί ως αντιπλημμυρικό έργο. Καθόλου διακοσμητική η παρουσία της Αμερικανίδας αρχιτέκτονος τοπίου Ντέμπορα Νέβινς η οποία μας προετοίμασε για έναν μεσογειακό παράδεισο δίπλα στη θάλασσα. Η αντίστροφη μέτρηση άρχισε.

• Του Δημητρη Pηγοπουλου, Η Καθημερινή, Tρίτη, 27 Iανoυαρίου 2009