RSS

Category Archives: Κρήτη

ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΕ ΔΥΟ ΔΟΓΜΑΤΑ

  • Η ιστορία του κόσμου και του πολιτισμού φτιάχνεται όχι από αδιαμφισβήτητες συμφωνίες, αλλά από μεγάλες αντιθέσεις που φέρνουν την εξέλιξη και τη σύνθεση.

Η Κρήτη των 400 χρόνων βενετικής κατάκτησης (13ος-16ος αι.) και ταυτόχρονα συνύπαρξης δύο θρησκευτικών δογμάτων αποτελεί ένα ζωντανό, ακόμα, παράδειγμα.

«Δεν λείπουν βυζαντινές εκκλησίες που έγιναν βενετικές, ούτε καθολικές που ξανάγιναν σχισματικές, όπως δεν λείπουν και υβριδικοί ναοί, όπου δίπλα στην τράπεζα του λατίνου ιερέα τοποθετείται η τράπεζα του έλληνα παπά και όπου ο ένας λαός και ο άλλος προστρέχουν από κοινού στα χριστιανικά μυστήρια», σημειώνει ο ιταλός ερευνητής Τζουζέπε Τζερόλα στις αρχές του 20ού αιώνα, καταγράφοντας, πρώτος, ως ερευνητής του Βενετικού Ινστιτούτου Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών τα μεσαιωνικά μνημεία της Κρήτης, έργο αναφοράς στη μετέπειτα μελέτη των βυζαντινών και μεσαιωνικών εκκλησιαστικών μνημείων του νησιού. Εκτοτε η έρευνα για τη βυζαντινή και βενετική Κρήτη -πλούσια και πολύπλευρη- «σκόνταφτε» σε αναπάντητα ερωτήματα που προκαλούσαν άλλοτε η αρχιτεκτονική, άλλοτε η ζωγραφική αλλά τελικά αφορούσαν τους πολιτικούς, οικονομικούς, κοινωνικούς, θρησκευτικούς όρους ζωής.

Η Ολγα Γκράτζιου, καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης, περπάτησε υπομονετικά την επαρχία της Κρήτης, παρατηρώντας λεπτομερώς τα βυζαντινά και βενετικά στοιχεία στα απειράριθμα ταπεινά και μη εκκλησάκια της περιόδου από τον αρχή της βενετικής κτήσης (13ος αιώνας) έως τον 15ο αι. στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών «Η δυτική τέχνη στην Κρήτη». Σε συνδυασμό και με την έρευνα των πηγών, τα συμπεράσματα συγκεντρώθηκαν στην έκδοση «Η Κρήτη στην ύστερη μεσαιωνική εποχή. Η μαρτυρία της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Μια μελέτη στέρεης επιστημονικότητας, αλλά και γοητευτικού διηγηματικού λόγου.

Προνομιακοί μάρτυρες της εποχής τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα. Και δεδομένου ότι στην εποχή που μελετάται εκλείπουν εκείνα των κοσμικών κτιρίων (ιδιωτικών και δημόσιων), η μελετήτρια περιορίστηκε στα εκκλησιαστικά, με σκοπό όχι την καταγραφή αρχιτεκτονικών τύπων και τεχνικών, αλλά μέσα από αυτά την αποκάλυψη της κοινωνίας που τα δημιούργησε. «Είναι οι κοινωνικές και ιδεολογικές αντιθέσεις που διατηρούν και ενισχύουν πολιτισμικές παραδόσεις» σημειώνει.

Και η υλική απόδειξη; Οι γνωστές ως διπλές ή δίδυμες εκκλησίες που φέρουν ανατολικά δύο κόγχες ιερού, για να λειτουργούν και τα δύο δόγματα. «Πολιτική συνύπαρξης ή διατήρηση διαχωριστικών γραμμών;» θέτει η συγγραφέας το ερώτημα. Κάτι πολύ περισσότερο: οπωσδήποτε πολιτικό μήνυμα που μεταφέρει την ισχύ των κατακτητών, αλλά και ειρηνική διευθέτηση και απόπειρα προσηλυτισμού. Ενώ μετά τη Σύνοδο της Φλωρεντίας το 1439, όπου αυξάνεται η παρουσία τέτοιων εκκλησιών, προώθηση της πολιτικής της ένωσης των εκκλησιών. Σε τελευταία ανάλυση, αυτοί οι ναοί «εκφράζουν πράγματι τη συναίνεση που δημιουργήθηκε μέσα από τριβές, όταν η ένωση δεν μπόρεσε να επιβληθεί» σημειώνει η συγγραφέας, επισημαίνοντας ότι «οι αντιπαραθέσεις και οι ανάγκες της καθημερινότητας οδήγησαν σε νέες ισορροπίες και φυσικά οι αντιθέσεις συνυπήρχαν με την αμοιβαία ανοχή και αναγνώριση του άλλου».

Την ίδια στιγμή, στο κοινωνικό και οικονομικό πεδίο συνέβαιναν και άλλες αλλαγές. Η έκρηξη της οικοδομικής δραστηριότητας σε κοινωνίες μάλλον ευημερούσες, η επικοινωνία με βενετούς τεχνίτες και αρχιτέκτονες, η σύνθεση και ανταλλαγή παραδόσεων και τεχνικών, η έκρηξη οικοδομικών επαγγελμάτων, η εξειδίκευση σε επαγγέλματα, η εξέλιξη της λιθοξοϊκής, τα λατομεία, η διεύρυνση του εμπορίου είναι συμπεράσματα στα οποία οδήγησε η μελέτη των εκκλησιών.

Εκκλησιών που δεν ήταν ακριβώς βυζαντινές, ούτε ακριβώς βενετικές. Τι ήταν λοιπόν; Εκατοντάδες ταπεινά εκκλησάκια (που λόγω του πλήθους τους ακόμα δεν έχουν καταγραφεί πλήρως), με λιτή όψη, καμαροσκέπαστα και μονόχωρα εσωτερικά, με βυζαντινές τοιχογραφίες, με τα παράθυρα ή την πόρτα να περιβάλλονται από λαξευμένα περίτεχνα θυρώματα με οξυκόρυφη απόληξη και που η εσωτερική τους καμάρα είναι κι αυτή ελαφρώς οξυκόρυφη, γοτθική θα τη λέγαμε.

Η συγγραφέας σημειώνει ότι από τη μια οι τοπικές παραδόσεις και από την άλλη τα μοναστικά τάγματα δημιούργησαν την «έκφραση μιας μεσογειακής εκδοχής του γοτθικού ρυθμού στις παρυφές της πανευρωπαϊκής επιτυχίας».

Αφορμή για να ξεκινήσει αυτή η ερευνητική της περιπέτεια ήταν η Παναγία στον Πρίνο Μυλοποτάμου στο Ρέθυμνο. Ενα κτίσμα ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή. Μετέωρο; Οχι: «Ανάμεσα στα δόγματα, το δόγμα του κυρίαρχου και το άλλο, που ήταν κυρίαρχο. Αυτή η ισορροπία ανάμεσα σε δύο κόσμους είναι ένα χαρακτηριστικό που διατηρήθηκε μέσα στο χρόνο. Ο σημερινός επισκέπτης, αν έρθει γνωρίζοντας τη βυζαντινή αρχιτεκτονική, βλέπει ένα δυτικότροπο κτίριο, αλλά αν έρθει ως γνώστης της μεσαιωνικής δυτικής αρχιτεκτονικής, βλέπει μια βυζαντινή εκκλησία με τρούλο!».

  • ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΜΥΡΙΛΛΑ, Επτά, Κυριακή 23 Ιανουαρίου 2011
Advertisements
 
Leave a comment

Posted by on January 24, 2011 in Κρήτη

 

Tags: ,

Ο Homo erectus έπλευσε στην Κρήτη

  • Θαλάσσια ταξίδια στη Μεσόγειο γίνονταν δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν από τη Νεολιθική εποχή. Οι ικανότητες και οι γνώσεις του ανθρώπου των πρώιμων εκείνων εποχών ήταν πολύ μεγαλύτερες απ’ ό,τι φανταζόμαστε.

Στο συμπέρασμα αυτό έχει καταλήξει η διεπιστημονική ομάδα έρευνας των περιοχών Πλακιάς και Πρέβελη Κρήτης με βάση τα ευρήματα των ετών 2008-2009, που εν τω μεταξύ μελετήθηκαν. Γι’ αυτό η έρευνά τους περιελήφθη στις δέκα σημαντικότερες ανακαλύψεις του 2010, σύμφωνα με το διεθνές επιστημονικό περιοδικό «Archaeology».

Το ενδιαφέρον σε αυτή την έρευνα είναι ότι εντοπίστηκαν αδιαμφισβήτητα τεκμήρια κατοίκησης της Κρήτης πριν από τη Νεολιθική περίοδο (7000-3000 π.Χ.), κάτι που δεν ήταν ώς τώρα γνωστό παρά τη μακρόχρονη διερεύνηση της κρητικής προϊστορίας. Μάρτυρες της φιλόξενης για τον άνθρωπο κρητικής γης είναι τα παλαιολιθικά εργαλεία που βρέθηκαν στα πρανή κατακρημνισμένων σπηλαίων και συγκεκριμένα σε ανυψωμένες θαλάσσιες αναβαθμίδες, που οι γεωλόγοι χρονολογούν στα 130.000 χρόνια.

Με δεδομένο ότι η Κρήτη δεν έχει πρόσβαση από στεριά εδώ και 5 εκατομμύρια χρόνια, το μόνο που μπορεί κανείς να υποθέσει είναι ότι οι άνθρωποι που έφτιαξαν αυτά τα εργαλεία έφθασαν εκεί μέσω θαλάσσης.

Οταν ξεκίνησε το 2008 την επιφανειακή έρευνά της στην περιοχή του Πλακιά, στη Νότια Κρήτη, η ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Thomas Strasser (Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών) και την Ελένη Παναγοπούλου (Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας Νοτίου Ελλάδος), δεν φιλοδοξούσε να βρει παρά μόνο μεσολιθικά κατάλοιπα (10000-7000 π.Χ.). Ανακάλυψε, όμως, μαζί με τα μεσολιθικά και παλαιολιθικές θέσεις, οι κυριότερες των οποίων εντοπίστηκαν στο φαράγγι της Πρέβελης και χρονολογούνται από 130.000 έως 700.000 χρόνια πριν από σήμερα. Οι παλαιολιθικές θέσεις ήταν σε σπήλαια που τότε ήταν παραθαλάσσια. Σήμερα, λόγω τεκτονικών μεταβολών, βρίσκονται στην ενδοχώρα.

Οι ακριβείς χρονολογήσεις των ευρημάτων αποτελούν αντικείμενο μελέτης, που διεξάγεται σε εργαστήρια των Ηνωμένων Πολιτειών. «Τα δεδομένα για εκείνες τις περιόδους ανατρέπονται διαρκώς», μας λέει η Ελένη Παναγοπούλου. Δηλώνει πανευτυχής για τη διάκριση που επιφυλασσόταν στην ερευνητική ομάδα τους από το αρχαιολογικό περιοδικό. Επισημαίνει όμως πως «η συγκίνηση τη στιγμή της ανακάλυψης είναι ανυπέρβλητη».

Οι έρευνες, βεβαίως, θα συνεχιστούν και σε άλλα σημεία του νησιού με χορηγίες διεθνών ιδρυμάτων, καθώς το υπουργείο Πολιτισμού δεν έχει προς το παρόν καμία τέτοια δυνατότητα. Η αρχαιολόγος ελπίζει κάποτε το ΥΠΠΟΤ να έχει να διαθέσει λίγα χρήματα και για τα παλαιολιθικά.

Παλαιότερα η ίδια μαζί με τον καθηγητή Ράνελ είχαν βρει μεσολιθικά κατάλοιπα σε διάφορες θέσεις στο Αιγαίο. Το ενδιαφέρον τους στράφηκε στην Κρήτη για να μελετήσουν ένα συγκεκριμένο μοντέλο αποκατάστασης του παλαιοπεριβάλλοντος. Αλλωστε στο ερευνητικό τους πρόγραμμα, εκτός από αρχαιολόγους-παλαιοανθρωπολόγους, μετέχουν και γεωλόγοι και ειδικοί στα φυτικά κατάλοιπα.

Την πρώτη χρονιά, το 2008, ερεύνησαν -σε συνεργασία με τον καθηγητή Κέτρις Ράνελ- την παράκτια ζώνη από τον Πλακιά μέχρι τον Αγιο Παύλο και εντόπισαν μεσολιθικά εργαλεία. Την επόμενη χρονιά, όταν επανήλθαν, είδαν εργαλεία σε στρώματα χαλαζία.

«Μας φάνηκαν παλαιολιθικά, κι έτσι ακριβώς ήταν, όπως αποδείχτηκε από τις χρονολογήσεις των πετρωμάτων», λέει η κ. Παναγοπούλου. «Τα εργαλεία (χειροπελέκεις και τσεκούρια) παραπέμπουν στην Αχελαία πολιτισμική παράδοση, η οποία συνδέεται με τους χόμο χαϊντελμπεργκένσις και χόμο ερέκτους (παρακλάδια του χόμο σάπιενς). Και, δεδομένου ότι η Κρήτη ήταν και τότε νησί, αποτελούν την αρχαιότερη ένδειξη πρώιμης ναυσιπλοΐας, διεθνώς».

Το επόμενο βήμα τους θα είναι η αναζήτηση μεσολιθικών εργαλείων με ανασκαφικές μεθόδους. Γιατί αυτά είναι που προσφέρουν «ακριβέστερες χρονολογήσεις». Ως εκ τούτου, η έρευνα της παλαιολιθικής Κρήτης σε σχέση με τον πρώτο κάτοικο του νησιού μόλις άρχισε. * [Ελευθεροτυπία, Τρίτη 4 Ιανουαρίου 2011]

 
Leave a comment

Posted by on January 5, 2011 in Ανασκαφές, Κρήτη

 

Tags:

H Αρκαδία γενέτειρα του Δία, υποστηρίζει ομάδα αρχαιολόγων που διενεργεί ανασκαφές στο Λύκαιο

Στην Κρήτη ή στην Αρκαδία; Το ερώτημα βασάνιζε επί δεκαετίες τους αρχαιολόγους που έψαχναν απεγνωσμένα να ανακαλύψουν τη μυθική γενέτειρα του Δία, το μέρος όπου οι αρχαίοι Ελληνες άρχισαν να λατρεύουν τον επικεφαλής του Δωδεκαθέου. Τώρα, λοιπόν, η ομάδα Αμερικανών και Ελλήνων αρχαιολόγων που διενεργεί ανασκαφές στο όρος Λύκαιο της Αρκαδίας υποστηρίζει ότι τα ευρήματά της δεν αφήνουν αμφιβολία για τον γενέθλιο τόπο: «Είναι το Λύκαιο» δηλώνει αποφασιστικά ο επικεφαλής της ομάδας Ντέιβιντ Ρομάνο του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια στην Αριζόνα. Γιατί «τα ευρήματα αυτά είναι τόσο παλιά όσο η ίδια η ιδέα του Δία» σημειώνει σε πρόσφατη ανακοίνωσή του. «Τα στοιχεία μάς υποδεικνύουν δυναμικά ότι στην κορυφή του όρους ελάμβαναν χώρα τελετουργικά συμπόσια κατά τη Μυκηναϊκή εποχή, περίπου 3.300 ή 3.400 χρόνια από σήμερα». Πράγματι, στην ανασκαφή ανακαλύφθηκαν περισσότερα από 50 αγγεία πόσης, θραύσματα ειδωλίων καθώς και ίχνη θυσιασμένων ζώων και οστά αιγών. Επίσης βρέθηκαν ασημένια νομίσματα (πολύ μεταγενέστερα βεβαίως) καθώς και ένα μπρούντζινο χέρι που κρατάει έναν κεραυνό, όλα αφιερώματα στον Δία. Οι μυκηναϊκοί βωμοί στην κορυφή βουνών θεωρούνται πολύ σπάνιοι, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους. Η περίοδος επίσης συμπίπτει με τις πρώτες ιστορικές αναφορές του θεού Δία στα ελληνικά κείμενα, πράγμα που σημαίνει ότι οι τελετουργίες στο όρος Λύκαιο είχαν σκοπό να τιμήσουν τον θεό.

  • TO BHMA, Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου 2009