RSS

Category Archives: Ντούμας Χρίστος

Χρίστος Ντούμας: Η κατάργηση της αξιοκρατίας μάς οδήγησε στον γκρεμό

  • Χρίστος Ντούμας, αρχαιολόγος
    • Πρώτα να φτιάξουμε την εκπαίδευση, λέει ο διευθυντής ανασκαφών στο Ακρωτήρι
    • Της Μαργαριτας Πουρναρα, Η Καθημερινή, 05/12/2010

Το βράδυ ήταν γλυκό, σχεδόν καλοκαιρινό, παρότι ο Νοέμβριος κόντευε στα μέσα του. Επειτα από μια στροφή, τα φώτα του ταξί έπεσαν πάνω σε μια σιδερένια καγκελόπορτα. «Σίγουρα θα κατεβείτε εδώ; Η ανασκαφή του Ακρωτηρίου είναι κλειστή», μου είπε ευγενικά ο οδηγός. Ενα μικροσκοπικό σκυλάκι, που ανήκει στον φύλακα, ως σύγχρονος κέρβερος ήρθε να με υποδεχθεί με γαβγίσματα. Μετά δύο λεπτά, ο αρχαιολόγος Χρίστος Ντούμας, η «ψυχή» της ανασκαφής από το 1975, ήταν στο φυλάκιο της εισόδου. «Ακολουθήστε με» είπε και με τον φακό στο χέρι μού έδειχνε ιπποτικά τον δρόμο. Διασχίσαμε ένα μεγάλο μονοπάτι, περνώντας από τις παρυφές του εργοταξίου που κρύβει στα έγκατά του τον κυκλαδικό οικισμό του 17ου αιώνα π. Χ. Η νυχτερινή σιγαλιά διακοπτόταν από τα τριζόνια και από τον ήχο του κύματος που γινόταν ολοένα και πιο καθαρός. Από πάνω μας χιλιάδες αστέρια στον διαυγή ουρανό και ο σκοτεινός όγκος των μεγάλων γερανών που τοποθετούν το νέο στέγαστρο. Κλείσαμε πίσω μας τη νότια είσοδο της ανασκαφής και πήραμε την άσφαλτο που οδηγεί στη θάλασσα. Ο επίλογος της βόλτας ήταν η κοντινή ψαροταβέρνα «Δελφίνια», όπου ήμασταν οι μόνοι πελάτες. Δίπλα στην κουζίνα, η σύζυγος του ιδιοκτήτη σιδέρωνε τραπεζομάντιλα. Είχαν μείνει ανοικτοί για εμάς, καθώς ο Χρίστος Ντούμας είχε παραγγείλει από το πρωί ψαρόσουπα. Ηπιαμε την πρώτη γουλιά ενός ωραίου σαντορινιού κρασιού και έβαλα το κασετόφωνο να γράφει.

«Mεγάλωσα στην Πάτρα. Ο πατέρας μου, τον οποίο έχασα πρόωρα, ήταν αγρότης. Νομίζω ότι μου κληροδότησε την αγάπη για τη γη, απαραίτητο εφόδιο για κάποιον που θέλει να γίνει αρχαιολόγος. Υπήρξα καλός μαθητής, με έφεση στα φιλολογικά μαθήματα. Ηθελα να σπουδάσω αρχαιολογία. Καθώς όμως προερχόμουν από φτωχή οικογένεια, η υποτροφία που μου προσεφέρθη από έναν δεσπότη για τη Θεολογική Σχολή, με έκανε να αλλάξω κατεύθυνση. Πρόσκαιρα. Εμεινα εκεί για έναν χρόνο, το 1951, και μετά πήγα στη Φιλοσοφική», λέει ο Χρίστος Ντούμας. Οι εικόνες της μετεμφυλιακής Ελλάδας των φοιτητικών του χρόνων είναι ακόμα εναργείς. «Είχε παντού φτώχεια και δυστυχία. Τη χώρα την είχαν ρημάξει η Κατοχή και ο Εμφύλιος. Θυμάμαι την Αθήνα γεμάτη ζητιάνους, τους νέους να μεταναστεύουν για να βρουν δουλειά. Ομως τότε, όσο δύσκολες και αν ήταν οι συνθήκες, ο κόσμος είχε αξιοπρέπεια. Ενας συμφοιτητής μου εργαζόταν ως σκουπιδιάρης τις νύχτες, έξω από το πανεπιστήμιο. Ούτε εκείνος το θεωρούσε ντροπή, ούτε και εμείς που τον κάναμε παρέα. Ολοι αγωνίζονταν για να βελτιώσουν τις συνθήκες της ζωής τους. Τίμια, με μπέσα. Αργότερα όλα αυτά εξατμίστηκαν. Ετσι, οδηγηθήκαμε σταδιακά στη σημερινή κατάσταση, σε αυτήν την άνευ προηγουμένου κρίση αξιών».

Ο γνωστός αρχαιολόγος, ήπιος και ευγενής, έχει πάντα το θάρρος της γνώμης του και δεν διστάζει να βάλει το μαχαίρι στο κόκαλο. Αλλωστε, έχει ζήσει την ελληνική δημόσια διοίκηση τόσο από την πολυετή θητεία του στην Αρχαιολογική Υπηρεσία όσο και από τη θέση του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Φτάσαμε στο χείλος του γκρεμού, διότι καταργήσαμε την αξιοκρατία και την αριστεία όπως την όριζαν οι αρχαίοι. Ετσι, η άμιλλα κατασυκοφαντήθηκε ως ελιτισμός. Γενικεύτηκε το σύνθημα «Ο λαός στην εξουσία». Στην Ευρώπη, η αριστοκρατία κρατούσε τις μεγάλες θέσεις στον στρατό, την εκκλησία και στην οικονομία. Εδώ δεν συνέβη ποτέ κάτι τέτοιο. Δεν είχαμε εύρωστη αστική τάξη. Στην ελληνική εκκλησία πηγαίνουν συνήθως παιδιά από την επαρχία και όταν βρίσκονται σε υψηλά πόστα δεν ξέρουν πώς να χειριστούν την ισχύ τους. Ποιος θα φανταζόταν σε άλλη χώρα έναν μητροπολίτη όπως ο Ανθιμος να ανακατεύεται με τέτοια ζέση στα θέματα των δημοτικών εκλογών, απειλώντας τον Μπουτάρη; Στην πολιτική και την οικονομία η εξουσία πέρασε στα χέρια του λαού με τη χούντα, όπου καραβανάδες από τα λαϊκά στρώματα μπορούσαν να διατάζουν. Η ζημιά ολοκληρώθηκε με το ΠΑΣΟΚ, όταν ισοπεδώθηκαν όλα, με τη μετριοκρατία να διαφεντεύει. Ημασταν αφελείς να μην καταλάβουμε τι σήμαινε η δέσμευση του Αντρέα Παπανδρέου να φτιάξει καινούργια τζάκια. Ξήλωσε την εναπομείνασα αστική τάξη και άρχισαν οι ρεμούλες για να φτιαχτεί η νέα. Κάποιοι λένε ότι το 1981 ήρθε η αναγκαία επούλωση των πληγών από τον διχασμό του Εμφυλίου. Είναι σωστό μέχρις ενός βαθμού. Δυστυχώς, ο Παπανδρέου πέταξε νωρίς έξω από την ηγετική του ομάδα ανθρώπους που είχαν διαφορετική άποψη και όραμα».

«Πόθεν έσχες» για όλους, με έμφαση στο «πόθεν»

«Στην Ελλάδα ζούμε το παρατεταμένο τέλος της τουρκοκρατίας, δηλαδή της συνέχισης των πελατειακών σχέσεων» συνεχίζει ο Χρίστος Ντούμας. «Ας μην ξεχνάμε επίσης ότι είναι στην κουλτούρα μας, στο αίμα μας, να κατηγορούμε τους άλλους για όσα συμβαίνουν. Ακόμα και εκφράσεις στη γλώσσα μας το μαρτυρούν αυτό. Οι Αγγλοι λένε λ. χ. «I drop the glass». Εμείς καταφεύγουμε στο «Μου έπεσε το ποτήρι» λες και φταίει εκείνο που έσπασε. Για να μπορέσουμε να βγούμε από την κρίση, πρέπει να αναλάβουμε όλοι τις ευθύνες μας, να γίνουμε ενεργοί πολίτες, να ξεφύγουμε από την αδράνεια και την αποχή. Για να φτιαχτεί η νέα Ελλάδα, χρειάζεται πρώτα απ’ όλα να φτιάξουμε την εκπαίδευσή μας, η οποία πάσχει από την πελατειακή νοοτροπία σε όλες τις βαθμίδες. Εκεί είναι η βαθύτερή μας πληγή», λέει ο αρχαιολόγος, προτείνοντας και κάτι πιο τολμηρό.

«Ας καταργήσουμε εντελώς τα κόμματα για ένα χρονικό διάστημα. Τα αξιώματα να τα παίρνουν οι πολίτες με κλήρο, όπως στην ακμή της αθηναϊκής δημοκρατίας. Μιλάμε βεβαίως για πολίτες που έχουν μόρφωση, πνευματική και ψυχική υγεία και ανήκουν σε μια συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα. Να έχουν μία μόνο θητεία χωρίς δυνατότητα ανανέωσης. Για να έχουν δικαίωμα εξάντλησής της, να κρίνονται κάθε έτος. Μόνο έτσι θα γλιτώσουμε και από τα τζάκια και από τις πολιτικές δυναστείες. Σήμερα είμαστε σε ένα αδιέξοδο, όπου πολιτικοί και άλλοι κρατικοί λειτουργοί βγάζουν ολόκληρες περιουσίες σε μερικές θητείες ενώ κάποτε πέθαιναν στην ψάθα. Πρέπει να εφαρμοστεί το πόθεν έσχες για όλους τους Ελληνες πολίτες με έμφαση όχι στο «έσχες» αλλά στο «πόθεν». Σε όποιον δεν μπορεί να αποδείξει το «πόθεν» να δημεύονται τα υπάρχοντά του. Χρειάστηκαν οι 300 του Λεωνίδα για να εμποδίσουν τους Βαρβάρους να μπουν στην Ελλάδα και άλλοι 300 σήμερα στη Βουλή για να μας στείλουν στους Βαρβάρους».

«Δεν είναι τυχαίο ότι βλέπουμε πολλούς τρομοκράτες νέας γενιάς να είναι νεαροί από καλά σπίτια. Η νεολαία είναι αγανακτισμένη. Κάποιοι πιστεύουν, πολύ κακώς, ότι αυτή είναι η διέξοδος. Είναι μια μορφή διαμαρτυρίας με την οποία δεν συμφωνώ καθόλου. Εγώ βέβαια είμαι πια 77 χρόνων. Δεν ξέρω πώς θα σκεφτόμουν αν ήμουν εικοσάρης. Πολλοί λένε ότι ακριβώς αυτή η γενιά των είκοσι και κάτι είναι κακομαθημένη. Δεν μπορώ να ρίξω τις ευθύνες στα παιδιά. Η κοινωνία είναι φυτώριο και η εκπαίδευση είναι το λίπασμα. Πώς θα μπορούσαν να βγουν αλλιώς όταν αυτό το πνεύμα τους εμφυσήσαμε στο σπίτι και το σχολείο;».

Το ελληνικό δαιμόνιο δημιουργήθηκε στο Αιγαίο Πέλαγος

Η έλευση της σούπας που μοσχοβολάει Αιγαίο προκαλεί μια μικρή παύση στη συζήτηση. Τη φέρνει στο τραπέζι η ευγενέσταση ιδιοκτήτρια. Ρίχνουμε μέσα μπουκίτσες από χωριάτικο ψωμί, σχηματίζοντας ένα μικρό «νησιωτικό σύμπλεγμα» στο πιάτο. Και η κουβέντα πάει αυτομάτως στο ελληνικό αρχιπέλαγος που δημιούργησε το θαύμα του Κυκλαδικού Πολιτισμού.

«Πολιτισμός δεν είναι τίποτα άλλο από τον διάλογο ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του. Δεν είμαστε προνομιούχος λαός για κανέναν άλλο λόγο, παρά για το ότι βρεθήκαμε να αναπτύξουμε τον πολιτισμό μας στις συνθήκες αυτής της μικρής θαυματουργής γωνιάς του πλανήτη. Το Αιγαίο είναι κλειστό πέλαγος με χιλιάδες νησιά. Το πλεονέκτημά του είναι ότι η θάλασσα μετατράπηκε πιο γρήγορα και εύκολα σε «δρόμο», σε σχέση με την ηπειρωτική χώρα όπου κάποιος έπρεπε να διαβεί φαράγγια και χαράδρες. Ετσι, οι νησιώτες μετέφεραν μεγαλύτερα φορτία σε μεγάλες αποστάσεις. Οι αρχαίοι κωπηλάτες, δεν έχαναν από τα μάτια τους τη στεριά και έτσι ένιωθαν ασφάλεια στο ταξίδι. Ο πολιτισμός του Αιγαίου διαμορφώθηκε από τους κατοίκους των νησιών που αφιερώθηκαν στο μεταπρατικό εμπόριο. Ετσι, οι πιο άξιοι, θαρραλέοι και περιπετειώδεις από αυτούς, μπήκαν στα πλοία γυρίζοντας πίσω με κέρδη και καταξίωση», υπογραμμίζει ο διευθυντής των ανασκαφών του Ακρωτηρίου.

«Λόγω της γεωμορφολογίας της ελληνικής φύσης, των αναγκών προσαρμογής σε αυτό το περιβάλλον, έχουμε μάθει να λειτουργούμε ατομικιστικά. Ο ψαράς του Αιγαίου αλλά και ο βοσκός σε κάποιο ελληνικό βουνό ξέρουν ότι αν δεν φροντίσουν τον εαυτό τους και τα υπάρχοντά τους, αν δεν προνοήσουν, κανείς δεν θα προστρέξει σε βοήθεια. Ετσι, έχουμε αναπτύξει την αυτοσυντήρηση αλλά και το λεγόμενο ελληνικό δαιμόνιο. Οι Ελληνες είναι κάκιστοι στον προγραμματισμό και άπιαστοι στον αυτοσχεδιασμό. Αυτή την αρετή μάς την δίδαξε το ελληνικό τοπίο. Είμαστε μια κουτσουλιά στον παγκόσμιο χάρτη, με αφάνταστη ποικιλία στο υψόμετρο, στα οικοσυστήματα, στις θερμοκρασίες, στη μορφολογία. Ο ταξιδιώτης που έρχεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα εντυπωσιάζεται, γιατί μετά το βουνό έχει γκρεμό, νερό ή κάμπους. Δεν ξέρεις τι σε περιμένει. Οι καιρικές συνθήκες είναι απρόβλεπτες, το ίδιο και οι θάλασσές μας. Χωρίς αυτοσχεδιασμό δεν υπάρχει επιβίωση».

Ζητάμε από τον Χρίστο Ντούμα να μας σχολιάσει τον αυτοσχεδιασμό των συμβασιούχων που σκαρφάλωσαν πάνω στα Μάρμαρα του Παρθενώνα για να απαιτήσουν τα δεδουλευμένα τους. «Αντιλαμβάνομαι τι σημαίνει να μην έχεις πληρωθεί για τόσο καιρό και είναι κατάπτυστη η ελληνική πολιτεία που δεν τους δίνει τα χρήματά τους», απαντά. «Από την άλλη δεν καταλαβαίνω γιατί βεβηλώνουν το μνημείο για να διαμαρτυρηθούν. Η Ακρόπολη τους χρωστάει και δεν τους δίνει; Αν είχαν αποφασίσει να αποκλείσουν το σπίτι του αρμόδιου υπουργού θα τους είχα συμπαρασταθεί. Αν είχαν απαιτήσει να μείνουν οι βουλευτές απλήρωτοι για αντίστοιχο χρονικό διάστημα, επίσης θα ήμουν στο πλευρό τους. Δυστυχώς δεν χτυπούν τον εργοδότη τους, αλλά το μνημείο. Ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση έχουν επικρατήσει τα παπανδρεϊκά λαϊκίστικα πρότυπα. Το περιστατικό αυτό με κάνει να δω καθαρά και την υποκρισία της πολιτείας. Καταδικάζει τους καταληψίες της Ακρόπολης και κλείνει τα μάτια στο τι συμβαίνει γύρω από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το πιο σημαντικό μουσείο της χώρας, του οποίου η γειτονιά έχει καταντήσει απόπατος. Απορώ με τον υπουργό Πολιτισμού που πηγαίνει κάθε μέρα στο γραφείο του που βρίσκεται ακριβώς δίπλα και δεν έχει ακόμα ενοχληθεί τόσο από όσα συμβαίνουν, ώστε να αναλάβει δράση».

Η συζήτηση έχει ήδη κρατήσει αρκετή ώρα και φοβάμαι ότι κάνω κατάχρηση των λίγων ωρών που διαθέτει για ύπνο ο αρχαιολόγος, ο οποίος διαμένει μέσα στον ανασκαφικό χώρο. Ξυπνάει πολύ πρωί για να επιβλέψει ο ίδιος τις εργασίες αποκατάστασης του στεγάστρου, τμήμα του οποίου κατέπεσε τον Σεπτέμβριο του 2005, με αποτέλεσμα να χάσει τη ζωή του ένας Βρετανός τουρίστας. Ακολούθησαν ειδικές μελέτες από ξένους ειδικούς. Το παλαιό στέγαστρο (που μόλις είχε τελειώσει όταν συνέβη το δυστύχημα) ξηλώθηκε και τώρα τοποθετείται άλλο στη θέση του. Επειτα από πολλά εμπόδια, εδώ και μερικούς μήνες το προσωπικό της εργολήπτριας εταιρείας είναι στον χώρο και κάνει όλες τις απαραίτητες εργασίες ώστε το έργο να παραδοθεί το συντομότερο δυνατόν. «Οι εργολάβοι λένε ότι θα είναι έτοιμο την άνοιξη του 2011. Εγώ θα είμαι πολύ ευχαριστημένος αν οι επισκέπτες μπορούν να μπουν μέσα στο τέλος της ίδιας χρονιάς», λέει ο αρχαιολόγος που έχει ταυτίσει το όνομά του με το Ακρωτήρι. Το στέγαστρο θα είναι βιοκλιματικό, με ειδικό αντισεισμικό σύστημα και διάρκεια ζωής 300 χρόνια. Το δείπνο τελειώνει. Εκείνος ξαναπαίρνει το μονοπάτι για την ανασκαφή και εγώ το ταξί για το ξενοδοχείο στα Φηρά. Φεύγω με ένα αίσθημα ανακούφισης, ότι ο σπουδαίος προϊστορικός οικισμός έχει τη φροντίδα ενός απόλυτα ευσυνείδητου δημόσιου λειτουργού, που τον παρέλαβε από τους αρχαίους και θα τον παραδώσει στους Ελληνες των επόμενων γενεών.

  • Oι σταθμοί του

1933
Γεννιέται στην Πάτρα.

1951
Εγγράφεται ως φοιτητής στο πανεπιστήμιο.

1960
Αρχίζει να εργάζεται στην Αρχαιολογική Υπηρεσία.

1966
Μεταβαίνει στο Λονδίνο για τις μεταπτυχιακές του σπουδές.

1968
Εργάζεται για πρώτη φορά στην ανασκαφή του Ακρωτηρίου κοντά στον Μαρινάτο.

1975
Αναλαμβάνει τη διεύθυνση των ανασκαφών.

1980
Αρχίζει να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

  • Η συνάντηση

Δειπνήσαμε στην ψαροταβέρνα Δελφίνια στο Ακρωτήρι Σαντορίνης. Ο συμπαθέστατος ιδιοκτήτης έχει κρεμάσει στους τοίχους εκατοντάδες κοχύλια που έχουν πιαστεί στα δίχτυα του. Φάγαμε μια φρεσκότατη ψαρόσουπα και ήπιαμε ντόπιο κρασί. Το δείπνο κόστισε 40 ευρώ.



Advertisements
 
Leave a comment

Posted by on December 13, 2010 in Ντούμας Χρίστος

 

Τα αρχαία μνημεία των ονομάτων

  • Του Χρ. Γ. Ντουμα*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 14/02/2010
  • Επάνω στη σημασία και στην εκφορά των λέξεων έχουν καταγραφεί κομμάτια από την ιστορία της ανθρωπότητας

Η πιεστική ανάγκη του ανθρώπου να μεταδώσει πληρoφoρίες συνέβαλε στην ανάπτυξη των φωνητικών του οργάνων κατά τρόπο ώστε να μπορέσει να εκφράζεται με έναρθρο λόγο. Από τη μελέτη σκελετικών απολιθωμάτων προκύπτει ότι το απαραίτητο για την ομιλία υοειδές οστούν είχε διαμορφωθεί στον ανθρώπινο λάρυγγα τουλάχιστον από την εποχή του Νεάντερταλ. Η ανάπτυξη δε των δυνατοτήτων ομιλίας είχε ως επακόλουθο την ταχεία αύξηση τόσο του όγκου όσο και των πολύπλοκων δυνατοτήτων του ανθρώπινου μυαλού. Ετσι, ανάλογα με τις προκλήσεις που δεχόταν, ο άνθρωπος μπορούσε πλέον να κατασκευάζει λέξεις/ονόματα που συμβόλιζαν πραγματικά αντικείμενα. Αρκούσε, επομένως, η εκφορά ενός τέτοιου συμβόλου/ονόματος για να αναπλαστεί και να μεταδοθεί η εικόνα του αντίστοιχου αντικειμένου, εφ’ όσον βεβαίως ο δέκτης του μηνύματος ήταν ή είναι μέλος της κοινότητας που χρησιμοποιεί τον ίδιο λεκτικό κώδικα επικοινωνίας, την ίδια γλώσσα. Για παράδειγμα, η εκφορά της λέξης «δέντρο» αρκεί για να κατανοήσει κάποιος που μιλάει την ελληνική γλώσσα ότι πρόκειται για πολυετές φυτό μεγάλων διαστάσεων. Κάθε λέξη/όνομα στην αρχική διαμόρφωσή της έχει κατά κανόνα σημασία περιγραφική, η οποία όμως μπορεί να μεταβληθεί με τη χρήση και ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες. Ετσι τα ονόματα αποκτούν μια σημασιολογική στρωματογραφία, από τη μελέτη της οποίας μπορεί κανείς να αναχθεί στην αρχή και να αναζητήσει τους λόγους δημιουργίας τους. Αυτό μάλιστα μπορεί να γίνει συσχετίζοντας το αρχικό όνομα με την πολιτισμική φάση κατά την οποία εντοπίζεται αρχαιολογικά η αρχική εμφάνιση ή χρήση του σημαινόμενου πράγματος.

Ενα επιφώνημα

Αν υποθέσουμε ότι η λέξη «αλς» ξεκίνησε από ένα επιφώνημα, με το οποίο αυτός που δοκίμασε να σβήσει τη δίψα του, με γάργαρο πεντακάθαρο νερό σε μιαν ακρογιαλιά στη θάλασσα, εκδήλωσε την απέχθειά του για την αλμυρή γεύση. Με τον καιρό το επιφώνημα αυτό έγινε το σύμβολο λεκτικής επικοινωνίας για να μεταδώσει ακριβώς αυτό το μήνυμα: ότι το νερό αυτό ήταν ακατάλληλο τόσο για πόση όσο και για άρδευση. Φαίνεται δε ότι το νόημα του απόμακρου και ταυτόχρονα επικίνδυνου κρύβεται στη σημασία που έχει η λέξη «αλς» στον Ομηρο: τη θάλασσα όταν τη βλέπει κανείς από την ξηρά. Η παρουσία της ρίζας στις πινακίδες της Γραμμικής Β γραφής ως συνθετικού σε άλλες λέξεις (π. χ. αμφίαλος) δείχνει μακρά χρήση, κατά τη διάρκεια της οποίας το επιφώνημα εξελίχθηκε σε εύπλαστο τριτόκλιτο όνομα που άνετα συντίθεται με άλλες ρίζες. Τη μακρά και συνεχή χρήση του ονόματος υποδηλώνουν επίσης τα πολλά παράγωγά του με ρίζες, όπως άλ-, άλι-, άλο-, άλμ-, άλυκ-, από τις οποίες έχουν προκύψει εκατοντάδες ονομάτων, επιθέτων, ρημάτων, επιρρημάτων κ. λπ. Το γεγονός δε ότι με την αρχική ρίζα καλύφθηκαν τόσο πολλές και τόσο ποικίλες ανάγκες της ελληνικής γλώσσας (π. χ. άλιος/ήλιος, άλως/αλώνι, αλογόνο) δείχνει αφ’ ενός τη στενή σχέση της αιγαιακής κοινωνίας με τη θάλασσα και αφ’ ετέρου την ισχυρή επίδραση του υγρού αυτού στοιχείου στην ιστορία και τον πολιτισμό της περιοχής (βλ. «Κ» 7 Δεκεμβρίου 2008). Το όνομα στον πληθυντικό (άλες) χρησιμοποιήθηκε στην αρχαιότητα με τη σημασία του κοινού αλατιού, για το οποίο από τον Αριστοτέλη και μετά χρησιμοποιείται ο όρος «άλας».

Ο Ομηρος για τη θάλασσα χρησιμοποιεί επίσης τα ονόματα «πόρος» και «πόντος». Αν και νεότερα του αλς, τα ονόματα αυτά είναι επίσης πολύ παλιά, σύμφωνα με την ετυμολογία τους. Παράγωγο του ρήματος πείρω (= διαπερνώ, διασχίζω) το όνομα «πόρος» σημαίνει τον θαλάσσιο δρόμο (πρβλ. πέραμα, πορεία, πορθμός). Ομοίως η λέξη «πόντος» σημαίνει το στενό πέρασμα που συνδέει δύο θάλασσες (π. χ. Ελλήσποντος), κατ’ επέκταση δε και την ανοιχτή θάλασσα (πρβλ. λατ. pons, -tis = γέφυρα). Από τις σημασίες αυτές προκύπτει ότι εκείνοι που επινόησαν τα αντίστοιχα ονόματα είχαν πάψει να φοβούνται τη θάλασσα, αφού στο μεταξύ την είχαν μετατρέψει σε δρόμο επικοινωνίας. Από τη διακίνηση και τη διάδοση του μηλιακού οψιανού γνωρίζουμε ότι αυτό είχε συμβεί ήδη από την 7η χιλιετία π. Χ. (βλ. «Κ» 19 Οκτωβρίου 2008), οπότε η αναγωγή της δημιουργίας των ονομάτων «πόρος» και «πόντος» σ’ εκείνη την περίοδο δεν πρέπει να αφίσταται και πολύ της πραγματικότητας.

Γλωσσικά δάνεια

Στην πληθώρα των ονομάτων που χρησιμοποιούνται σε κάθε γλώσσα εντάσσονται και εκείνα που είτε είναι δάνεια από άλλες γλώσσες είτε έχουν δοθεί σε αγαθά εισηγμένα από άλλους τόπους. Συχνά δε τα τελευταία αυτά ονόματα είναι άσχετα από εκείνα που είχαν δοθεί στα αντίστοιχα αγαθά στον τόπο προέλευσής τους. Για παράδειγμα, στην ιαπωνική η λέξη «sayonara» σημαίνει «εις το επανιδείν, καλή αvτάμωση». Ωστόσο, το όνομα αυτό μπήκε στο ελληνικό λεξιλόγιο συνοδεύοντας τα πλαστικά ανατολίτικα πρόχειρα σανδάλια, τις «σαγιονάρες», που κατακλύζουν τις ελληνικές ακρογιαλιές το καλοκαίρι. Το ίδιο είχε συμβεί μερικές δεκαετίες νωρίτερα με τον ιδιόρρυθμο σκούφο που οι Ελληνες τον υιοθέτησαν με το όνομα «τραγιάσκα», επειδή άκουσαν Ρουμάνους εκδρομείς στο λιμάνι του Πειραιά να κραυγάζουν «tra�asca Grecia!» (ζήτω η Ελλάδα) πετώντας τις σκούφιες τους στον αέρα. Οτι κάτι παρόμοιο συνέβαινε και στην αρχαιότητα το πληροφορούμαστε ευθέως από τον περιηγητή Παυσανία (2ος αι. μ. Χ.), ο οποίος αναφέρει ότι τα υφάδια από τα οποία οι Κινέζοι (Σήρες) κατασκευάζουν τις εσθήτες τους παράγονται από κάποιο «ζωύφιον …, οv σήρα καλούσιv Ελληvες, υπό δε αυτών Σηρών άλλο πoυ τι και ου σηρ ονoμάζεται» (Ηλιακώv Β XXVI: 6). Οι Ελληνες δηλαδή ονόμασαν τον μεταξοσκώληκα σήρα (δηλ. Κινέζο), ενώ οι ίδιοι οι Κινέζοι έχουν άλλο όνομα γι’ αυτόν. Υστερα από αυτή την πληροφορία κατανοούμε πώς στην ελληνική γλώσσα η διαδικασία παραγωγής φυσικού μεταξιού έγινε «σηροτροφία» (κινεζοτροφία!).

Ο Παυσαvίας επίσης μας πληροφορεί ότι από όλες τις περιοχές της Ελλάδας η Ηλεία ήταν η μόνη στην οποία καλλιεργούνταν η βύσσος και ότι από τη βύσσο παράγονταν κλωστές για πολύ λεπτά υφάσματα (Ηλιακώv Α, V: 2. Β, XXVI: 6). Ακόμη παλιότερα (5ος αι. π. Χ.), ο Ηρόδοτος αναφέρει τελαμώνες «σινδόνος βυσσίνης» (λεπτούς επιδέσμους), με τους οποίους οι μεν Αιγύπτιοι περιτύλιγαν τις μούμιες μετά την ταρίχευση (II: 86), οι δε Πέρσες έδεναν τα τραύματα (VII, 181). Από δε τον γεωγράφο Στράβωνα (δεύτερο μισό 1ου αι. π. Χ. – πρώτο τέταρτο 1ου αι. μ. Χ.) μαθαίνουμε ότι στην Ινδία το άνθος ορισμένων δέντρων είναι μαλλί, από το οποίο υφαίνονται λεπτά υφάσματα (15. Ι. 21). Προφανώς πρόκειται για το βαμβάκι, η καλλιέργεια του οποίου, λίγο μετά το 3000 π. Χ., έχει αρχαιολογικά τεκμηριωθεί στο νότιο τμήμα της κοιλάδας του Ινδού ποταμού, όπου ήκμασε μεγάλος πρωτοαστικός πολιτισμός. Ισως για τον λόγο αυτό νεότεροι συγγραφείς ερμηνεύουν το όνομα «βύσσος», του Ηροδότου και του Παυσανία, ως «ιvδικό βαμβάκι».

Από την Ινδία

Εκείνο που δεν υποψιαζόμαστε είναι η μεγάλη παλαιότητα του ονόματος «σινδών» ή «σινδόνη» των αρχαίων ή του δικού μας «σεντόνι». Αν και, σύμφωνα με τα λεξικά, πρόκειται για σημιτικό δάνειο που σημαίνει λεπτό ύφασμα, η πραγματικότητα φαίνεται πως είναι κάπως διαφορετική. Η περιοχή όπου εντοπίστηκε η αρχαιότερη καλλιέργειά του είναι αυτή που, όπως προαναφέρθηκε, γνώρισε τον μεγάλο πρωτοαστικό πολιτισμό της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού και είναι ακριβώς αυτή που έδωσε το όνομα σε ολόκληρη τη χώρα (Ινδία): η περιοχή Sind. Κατάλοιπα από λεπτά βαμβακερά υφάσματα έχουν βρεθεί σε αρχαιολογικές συνάφειες της 3ης χιλιετίας π. Χ. στο Mohenjo Daro, αλλά και στο μεγάλο εμπορικό λιμάνι Lothal, από όπου ενδεχομένως γινόταν εξαγωγή τους. Πότε ακριβώς το βαμβακερό ύφασμα έφτασε στην Ελλάδα δεν το γνωρίζουμε. Είδαμε όμως ότι το ύφασμα αυτό ο Ηρόδοτος το αναφέρει με το όνομα «σινδών». Είναι, λοιπόν, προφανές ότι οι Ελληνες δέχτηκαν αυτό το εξωτικό αγαθό δίνοντάς του το όνομα της χώρας προελεύσεως «sindhu». Πιθανώς από την ελληνική «σινδόνη» προέκυψε το αραβικό «zaytuni», το οποίο με τη σειρά του έδωσε το όνομα στο ατλάζι (satin). Χτυπητό παράδειγμα που δείχνει πώς εξωτικά αγαθά έχουν ονομαστεί από τη χώρα προελεύσεώς τους αποτελεί και ο όρος «china» (Kίνα), ο οποίος στην αγγλική γλώσσα σημαίνει συλλήβδην τα πορσελάνινα σκεύη.

Αν και λίγα, τα παραδείγματα που αναφέρθηκαν είναι αρκετά για να δείξουν ότι και τα ονόματα αποτελούν μνημεία, στα οποία έχουν καταγραφεί κομμάτια από την ιστορία της ανθρωπότητας, και δεν πρέπει να αγνοούνται από την ιστορική έρευνα. Αλλωστε αυτό υποστήριζε και ο Αντισθένης, μαθητής του Σωκράτη και ιδρυτής της Σχολής των Κυνικών (444-370 π. Χ.), διακηρύσσοντας το περίφημο «αρχή παιδεύσεως η των ονομάτων επίσκεψις».

* Ο κ. Χρ. Γ. Ντούμας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

Αλήθειες και ψέματα για το Ακρωτήρι

  • Τις ιστορικές πλάνες σχετικά με το τέλος του μινωικού πολιτισμού ανέλυσε σε ομιλία του ο καθηγητής κ. Χρ. Ντούμας

«Oλοι γνωρίζουν σήμερα ότι αυτό που οδήγησε τα βήματα του Μαρινάτου στο Ακρωτήρι ήταν η προσπάθεια να επαληθεύσει τη θεωρία τουότι το τέλος τoυ μινωικoύ πoλιτισμoύ στην Κρήτη προκλήθηκε από την έκρηξη τoυ ηφαιστείoυ της Θήρας» είπε χθες το βράδυ στην ομιλία του με θέμα «Ακρωτήρι Θήρας: Οραμα και πραγματικότητα» στην Αρχαιολογική Εταιρεία ο καθηγητής κ. Χρίστος Ντούμας, συνεχιστής επί δεκαετίες- και ως σήμερα εκείνου του έργου, το οποίο είχε ξεκινήσει το 1967.

Ερευνες και μελέτες έγιναν, βιβλία γράφτηκαν, ντοκυμαντέρ γυρίστηκαν- άλλωστε το θέμα διαθέτει όλα τα στοιχεία μιας χολιγουντιανής περιπέτειας: ηφαίστεια, εκρήξεις, καταποντισμούς -, ωστόσο σαφείς αποδείξεις ότι πράγματι έτσι συνέβη δεν υπάρχουν. Γεωλόγοι και ηφαιστειολόγοι που ερευνούν την υπόθεση του Σπυρίδωνα Μαρινάτου αναζητούν αλλά δεν βρίσκουν τις ενδείξεις ότι ο πολιτισμός των Μινωιτών καταστράφηκε εξαιτίας της έκρηξης του θηραϊκού ηφαιστείου. Πρόκειται δηλαδή για έναν από τους μεγαλύτερους μύθους που συνδέονται με το προϊστορικό Αιγαίο, χωρίς ωστόσο να είναι ο μόνος, όπως ανέλυσε ο κ. Ντούμας.

Παρ΄ ότι η δύναμη της έκρηξης ήταν πολλαπλάσια εκείνης που εκτίμησε ο Μαρινάτος, οι καταστροφές στην Κρήτη δεν ήταν αντίστοιχες. Αντίθετα «οι τεράστιες ποσότητες τέφρας που εκτινάχτηκαν από το ηφαίστειο κινήθηκαν προς τα ανατολικά, αφήνοντας την Κρήτη σχεδόν έξω από την ακτίνα διασποράς τους» είπε ο κ. Ντούμας. Γεγονός που επιβεβαιώνεται από αρχαιολογικές μαρτυρίες στη Ρόδο, στην Κω, στη Μικρά Ασία. Και σαν να μην έφθανε αυτό, οι καταστροφές στην Κρήτη χρονολογούνται με βάση τον ραδιενεργό άνθρακα, σε περίοδο πολύ μεταγενέστερη της ηφαιστειακής έκρηξης.

Πλάνη δεύτερη:
Ενα ανάκτορο ανάλογο με αυτά της Κρήτης πίστευε ότι θα ανακάλυπτε ο Μαρινάτος στο Ακρωτήρι, γαλουχημένος με τις ιδέες της αρχαιολογίας του 19ου αιώνα και επιθυμώντας διακαώς να συνδέσει το όνομά του με ένα εντυπωσιακό εύρημα, όπως ο Εβανς και ο Σλήμαν. Η αλήθεια όμως ήταν άλλη. «Τα λεγόμενα ανάκτορα στην Κρήτη λειτουργούσαν ως κέντρα συγκέντρωσης και διαχείρισης του αγροτικού πλεονάσματος. Αλλά τα μικρά νησιά, μη έχοντας τέτοιες δυνατότητες πλούτου, δεν βρέθηκαν ποτέ στην ανάγκη να αναπτύξουν τέτοιους μηχανισμούς και να δημιουργήσουν ανάκτορα» είπε ο κ. Ντούμας.

Πλάνη τρίτη: Οχι, δεν ήταν μινωικές αποικίες υπό την ηγεμονία της Κρήτης τα νησιά των Κυκλάδων, όπως θεωρούσαν ως πρόσφατα φιλόλογοι και ιστορικοί. Κατά τον ομιλητή, «αυτός ο μύθος ανατράπηκε στο Ακρωτήρι!». «Οι Κυκλάδες διατήρησαν την πολιτισμική αυτονομία τους, γιατί ο πλούτος τους ήταν προϊόν ναυτικών δραστηριοτήτων, τις οποίες είχαν ανάγκη ακόμη και οι αυτάρκεις στεριανοί» προσθέτει.

Πλάνη τέταρτη: «Αλλος μύθος της νεότερης έρευνας, που καταρρίφθηκε εντελώς στο Ακρωτήρι, είναι ότι οι Κυκλάδες κατά τη Μέση Εποχή του Χαλκού είχαν περιπέσει σε παρακμή. Το αντίθετο συνέβη» είπε ο κ. Ντούμας. Οι πόλεις αυτής της εποχής διέθεταν διώροφα κτίρια με επιμελημένη κατασκευή, ενώ οι θηραίοι αγγειογράφοι εισάγοντας την πολυχρωμία στην τέχνη τους έγιναν οι πρωτοπόροι της εικονιστικής ζωγραφικής σε ολόκληρο το Αιγαίο- περιλαμβανομένης και της Κρήτης- προετοιμάζοντας το έδαφος για μεγάλη τέχνη της τοιχογραφίας.

  • Οταν ολοκληρωθεί το στέγαστρο…

«Η ανάγκη της αντικατάστασης του παλιού στεγάστρου που βρισκόταν σε πλήρη δυσαρμονία με το περιβάλλον και με το απαλό τοπίο της περιοχής, μας οδήγησε σε αναζήτηση λύσεων που θα αναδεικνύουν τα αρχαία χωρίς να υποβαθμίζουν επιστημονικά τον χώρο» είπε ο κ. Ντούμας. Μια μικρή αναφορά στις διαδρομές των επισκεπτών μέσα στην προϊστορική πόλη – την Πομπηία του Αιγαίου, αν και κατά πολλούςαιώνες παλαιότερη-, τα μικρά αμφιθέατρα, τις εκθέσεις, την πληροφόρηση του κοινού, ακόμη και τις ιδανικές συνθήκες θερμοκρασίας, έδωσε την εικόνα του χώρου, όταν ολοκληρωθεί επιτέλους το στέγαστρο. Ηδη, όμως, το αρχαιολογικό έργο σημειώνει καθυστέρηση πέντε χρόνων.

 

Μύθοι και οράματα για το Ακρωτήρι Θήρας

  • Της Γιωτας Συκκα

ΑΚΡΩΤΗΡΙ. Πίσω από κάθε μεγαλόπνοο σχέδιο υπάρχει πάντα ένα όραμα. Τέτοιο ήταν και η ανασκαφή στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης. Η προσπάθεια του Σπυρίδωνα Μαρινάτου να επαληθεύσει τη θεωρία του. Οτι το τέλος του μιvωικoύ πολιτισμoύ στην Κρήτη προκλήθηκε από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας.

Εχοντας αυτή τη θεωρία στο μυαλό του άρχισε τις έρευνές του στο νησί τη δεκαετία του ’60. Κι όπως έδειξαν από τότε οι έρευνες του μεγάλου αυτού έργου που συνέχισε ο καθηγητής Χρίστος Ντούμας, είχαμε και ανατροπές. Αλλωστε, η ανασκαφή του Ακρωτηρίου που συνάντησε στην πορεία της απρόοπτα, εμπόδια αλλά και πολλές εκπλήξεις, είναι, όπως λέει εύστοχα, «πλανεύτρα».

  • Τρεις ανατροπές

Οι γεωλόγοι και ο αρχαιολόγοι εξακολουθούν να προβληματίζονται για το τέλος του μινωικού πολιτισμού εξαιτίας της έκρηξης του θηραϊκού ηφαιστείου. Οπως σημείωσε στην ενδιαφέρουσα χθεσινοβραδινή διάλεξή του ο Χρ. Ντούμας, αν και η ισχύς της έκρηξης ήταν πολλαπλάσια από τις πρώτες εκτιμήσεις «ακόμη δεν έχουν εντοπιστεί ενδείξεις που να καταδεικνύουν μεγάλες καταστροφές στη Μεγαλόνησο. Η εικόνα δε που έχουν μέχρι σήμερα σχηματίσει οι ειδικοί επιστήμονες είναι ότι οι τεράστιες ποσότητες τέφρας που εκτινάχτηκαν από το ηφαίστειο κινήθηκαν προς τα ανατολικά αφήνοντας την Κρήτη σχεδόν έξω από την ακτίνα διασποράς τους.

  • Περί ηγεμονίας

Η ανασκαφή του Ακρωτηρίου ανέτρεψε και τον μύθο περί ηγεμονίας της Κρήτης στα νησιά των Κυκλάδων. «Βέβαια, η άποψη αυτή δεν ήταν εντελώς αυθαίρετη, αφού μεγάλοι ιστορικοί της αρχαιότητας, όπως ο Ηρόδοτος και ο Θουκυδίδης, είχαν κάνει λόγο σχετικά. Εκείνο που, κατά τη γνώμη μου, είχε αγνοηθεί από τους νεότερους, είναι ότι και οι δύο ιστορικοί με σαφήνεια διακηρύσσουν ότι πρόκειται για θρύλο, που έφτασε έως αυτούς από στόμα σε στόμα, με την προφορική παράδοση. Μάλιστα, ο Ηρόδοτος θέλοντας να δώσει έμφαση στον μυθολογικό χαρακτήρα της προσωπικότητας του Μίνωα, ρητά επισημαίνει ότι από το ανθρώπινο γένος, ο πρώτος που διανοήθηκε να κυριαρχήσει στα νησιά ήταν ο τύραννος της Σάμου Πολυκράτης».

Σήμερα όλοι συμφωνούν πως οι Κυκλάδες διατήρησαν την πολιτισμική αυτονομία τους, η οποία μάλλον εκτεινόταν και σε πολιτικό επίπεδο. «Γιατί η ανθηρότητα της οικονομίας των νησιών, ο πλούτος, που η αρχαιολογική σκαπάνη φέρνει στο φως, ήταν προϊόν ναυτικών δραστηριοτήτων, των οποίων ανάγκη είχαν και αυτές ακόμη οι αυτάρκεις και πλούσιες μεγάλες στεριές».

Καταρρίφθηκε τέλος και η θεωρία «ότι οι Κυκλάδες κατά τη Μέση Εποχή του Χαλκού είχαν περιπέσει σε παρακμή». Η έρευνα στα βαθιά φρέατα θεμελίωσης των στύλων για το νέο στέγαστρο αποδείχτηκε όχι μόνο η πολιτισμική συνέχεια από τη Νεολιθική Εποχή ώς την έκρηξη του ηφαιστείου, αλλά και ότι η συνέχεια αυτή εκδηλώθηκε με εντυπωσιακές εκφάνσεις. Τον Πρωτοκυκλαδικό πολιτισμό διαδέχτηκε ομαλά ο Μεσοκυκλαδικός με εξίσου εντυπωσιακά δημιουργήματα ακόμη και στον τομέα της τέχνης.

Οι Θηραίοι μάλιστα αγγειογράφοι στη Μέση Εποχή του Χαλκού έγιναν οι πρωτοπόροι της εικονιστικής ζωγραφικής σε ολόκληρο το Αιγαίο, περιλαμβανομένης και της Κρήτης. Με τους συνεχείς πειραματισμούς τους προχώρησαν στην απεικόνιση αφηγηματικών σκηνών προετοιμάζοντας το έδαφος για μεγάλη τέχνη της τοιχογραφίας. [Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Παρασκευή, 5 Φεβρουαρίου 2010