RSS

Category Archives: Art Institute of Chicago

Ενάντια στον εθνικισμό των αρχαιοτήτων

  • Ο διευθυντής του Art Institute of Chicago Τζιμ Κούνο διαφωνεί με την εκμετάλλευση του αρχαίου κόσμου από σύγχρονες κυβερνήσεις

Πέρυσι τέτοια εποχή, το βιβλίο «Who owns Antiquity?» (Σε ποιον ανήκει η Αρχαιότητα;) του Αμερικανού Τζιμ Κούνο, διευθυντή του Art Institute of Chicago, προκάλεσε τις αντιδράσεις πολλών αρχαιολόγων και όχι μόνον, που παλεύουν για την επιστροφή των αρχαιοτήτων στις χώρες τους. Η απάντηση που έδινε ο Κούνο στην ερώτηση του τίτλου ήταν «σε κανέναν και σε όλους», υποστηρίζοντας ότι η πολιτισμική κληρονομιά ανήκει στην ανθρωπότητα ολόκληρη και όχι σε μεμονωμένα κράτη. Σύμφωνα με το βιβλίο, το «εγκυκλοπαιδικό μουσείο», ένας θεσμός που γεννήθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα, αποτελεί την ιδανική στέγη για αντικείμενα της αρχαιότητας, εκθέτοντάς τα σε ένα μεγαλύτερο και ανομοιογενέστερο κοινό από ό,τι στην πατρίδα τους.

Ενα χρόνο αργότερα, ο Τζιμ Κούνο επιμελείται ένα δεύτερο βιβλίο με τίτλο «Whose Culture?» (Τίνος πολιτισμός;). Εδώ συγκεντρώνει τις απόψεις διευθυντών και επιμελητών μουσείων, ακαδημαϊκών που ασχολούνται με το θέμα, καθώς και νομικών και ανθρωπολόγων για μια πιο εκτενή έρευνα του ζητήματος. Ο συγγραφέας μιλάει στην «Κ» για την επιχειρηματολογία του και την άποψή του περί επιστροφής αρχαιοτήτων στον χώρο προέλευσής τους.

  • Οι συντελεστές του βιβλίου εκφράζουν απόψεις από παρόμοιες οπτικές γωνίες, αντιπροσωπεύοντας αποκλειστικά ιδρύματα της Β. Αμερικής και της Δ. Ευρώπης. Δεν αποτελεί πρόβλημα αυτή η μονόπλευρη παρουσίαση;

– Το βιβλίο επίτηδες εμπεριέχει μια και μοναδική προοπτική. Τουλάχιστον μια άλλη πλευρά, αυτή των αρχαιολόγων, έχει παρουσιαστεί σε μεγάλο αριθμό βιβλίων, ακαδημαϊκών και μη. Ελειπε όμως ένα βιβλίο με τις απόψεις του μουσείου. Πρόκειται για ανθρώπους που ασχολούνται με θέματα της Παγκόσμιας Ιστορίας, και όχι μόνο με την περιοχή της Μεσογείου, αλλά και με την Κίνα, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική.

Αποικιοκρατία

  • Είστε σαφής ότι δεν συμφωνείτε με τον εθνικιστικό χαρακτήρα των επιχειρημάτων για την επιστροφή αρχαιοτήτων στις χώρες προέλευσής τους, υποστηρίζοντας τον θεσμό του «εγκυκλοπαιδικού μουσείου». Δεν είναι βολικό όμως να ξεχνάμε τις εθνικιστικές ιδεολογίες πίσω από την αποικιοκρατία που καθόρισε το περιεχόμενο των «εγκυκλοπαιδικών μουσείων»;

– Η υπόσχεση του εγκυκλοπαιδικού μουσείου προηγήθηκε της αποικιοκρατίας, όντας ένα φαινόμενο του Διαφωτισμού. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, μουσεία σαν το Λούβρο, το Βρετανικό Μουσείο και το Μουσείο του Βερολίνου, εμπλουτίστηκαν λόγω της αποικιοκρατίας. Αυτό όμως δεν υποβαθμίζει την αρχική υπόσχεση του εγκυκλοπαιδικού μουσείου, που βασιζόταν στην ανακάλυψη και όχι τη φυσική υπεροχή.

Κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει το γεγονός της αποικιοκρατίας. Η λύση όμως δεν είναι να ξαναγραφτεί η Ιστορία, αλλά να βρεθούν νέοι τρόποι συνεργασίας μεταξύ μουσείων και υπουργείων πολιτισμού. Το θέμα δεν είναι σε ποιον ανήκει η αρχαιότητα, αλλά πώς την προστατεύουμε, πώς προσφέρουμε πρόσβαση σε αυτήν, πώς ενθαρρύνουμε την ακαδημαϊκή έρευνα και τη δημόσια κατανόηση. Η εναντίωσή μου στον εθνικισμό πρόκειται για ένα επιχείρημα εναντίον της εκμετάλλευσης του αρχαίου κόσμου από σύγχρονες κυβερνήσεις για καθαρά πολιτικό κέρδος.

  • Βάζοντας όλα τα «εθνικιστικά» επιχειρήματα στο ίδιο καζάνι, δεν ρισκάρετε να αγνοήσετε τις διαφορετικές ανάγκες που μπορεί να κρύβει η κάθε περίπτωση;

– Δεν είναι απίθανο. Αλλωστε, ο εθνικισμός έχει και τα υπέρ του, όντας η βάση για μια συλλογική, ανεξάρτητη, εθνική οντότητα, την ταυτότητά μας, ακόμα και την έμπνευση για πολιτισμικές εκφάνσεις μέγιστης ομορφιάς. Ομως σπάνια υπάρχει σαφήνεια όσον αφορά τα πολιτικά, πολιτιστικά και εθνικά σύνορα μεταξύ χωρών. Είναι λογικό λοιπόν να αναρωτιέμαι για την ειλικρίνεια κάθε επιχειρήματος που επικαλείται εθνικά δικαιώματα. Θα έπρεπε να χρησιμοποιούμε τον πολιτισμό για να κτίζουμε γέφυρες, όχι τοίχους.

Ελλάδα και Ιταλία

  • Κι όμως, για χώρες όπως την Ελλάδα και την Ιταλία, τα αντικείμενα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία…

– Χώρες σαν την Ελλάδα και την Ιταλία υποστηρίζουν ότι καποια αντικείμενα είναι σημαντικά για την ταυτότητα του μοντέρνου κράτους τους και των πολιτών του, και επομένως πρέπει να βρίσκονται εντός των συνόρων του. Στρατηγικά, είναι εξίσου σημαντικό το μοντέρνο κράτος να προωθεί το δοξασμένο παρελθόν του εκτός των συνόρων του. Επίσης, συγκεντρώνοντας τα πάντα σε ένα σημείο, το ρίσκο για την ασφάλεια των αντικειμένων ανεβαίνει κατακόρυφα. Το επιχείρημα εδώ δεν είναι ότι όλα τα αντικείμενα θα πρέπει να βρίσκονται αλλού, αλλά ότι υπάρχουν αρκετά ώστε να μοιράζονται εντός και εκτός των συνόρων της χώρας από την οποία προέρχονται.

  • Ποια η γνώμη σας για το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης;

– Νομίζω ότι θα προσφέρει μια καλύτερη στέγη για την παρουσίαση των αντικειμένων της Ακρόπολης, καθώς και μια ευκαιρία για την παράλληλη οργάνωση ειδικών εκθέσεων που θα προσθέσουν στη μελέτη και κατανόησή της. Οσον αφορά την αξία του Νέου Μουσείου σαν επιχείρημα για την επιστροφή των Ελγινίων Μαρμάρων, θεωρώ ότι το πλαίσιο στο οποίο παρουσιάζονται στο Βρετανικό Μουσείο είναι πιο χρήσιμο: αφενός, επειδή βρίσκονται σε αντιπαράθεση με αντικείμενα από όλο τον κόσμο και αφετέρου, επειδή είναι προσβάσιμα από περισσότερους και πιο διαφορετικούς ανθρώπους. Ενας προσωρινός δανεισμός βέβαια, θα ήταν κάτι εκπληκτικά ενδιαφέρον.

  • Αφορμή για δημόσιο διάλογο

Ο Τζιμ Κούνο (φωτογραφία) είναι διευθυντής και πρόεδρος του Art Institute of Chicago. Παλαιότερα, έχει διατελέσει διευθυντής του Courtauld Institute of Art στο Λονδίνο καθώς και διευθυντής των Μουσείων Τέχνης του Πανεπιστημίου του Harvard. Τα δύο βιβλία του, «Who owns Antiquity?» και «Whose Culture? The Promise of Museums and the Debate over Aniquities» έχουν δημιουργήσει έναν δημόσιο διάλογο που λαμβάνει χώρα κυρίως στο Διαδίκτυο, απασχολώντας πολλές κοινότητες στο Ιντερνετ. Η ίδια η ιστοσελίδα των εκδόσεων Princeton University Press φιλοξενεί ένα φόρουμ στο οποίο συμμετέχει και ο ίδιος ο συγγραφέας, συζητώντας περαιτέρω τις απόψεις του. Ο Νιλ ΜακΓκρέγκορ, διευθυντής του Βρετανικού Μουσείου και ο Φιλίπ ντε Μοντεμπέλο, έως πρόσφατα διευθυντής του Μητροπολητικού Μουσείου στη Νέα Υόρκη και με μια θητεία 30 χρόνων είναι μόνο δύο από τους 9 συντελεστές του τελευταίου βιβλίου που επιμελήθηκε ο Κούνο.

Τα βιβλία του Τζιμ Κούνο μπορείτε να τα βρείτε από τις εκδόσεις Princeton University Press.

  • Της Νελλης Αμπραβανελ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 5 Aπριλίου 2009